Nieuchronną konsekwencją eksploatacji złóż kopalin są negatywne oddziaływania na powierzchnię terenu. Przejawiają się one m.in. deformacjami i przekształceniami terenu, uszkodzeniami obiektów, a także zmianami stosunków wodnych. Bywa, że pojawiają się w czasie prac górniczych, ale często występują dopiero jakiś czas po zakończeniu wydobycia. Te uciążliwe dla "mieszkańców powierzchni" zjawiska są często źródłem konfliktów społecznych.

- Skala szkód na Śląsku jest duża, ale z roku na rok maleje. Wynika to po pierwsze ze spadku wydobycia węgla, a po drugie z respektowania coraz surowszych przepisów dotyczących eksploatacji kopalin i ochrony powierzchni, jak również rosnącego znaczenia opinii społeczności lokalnych - mówi Andrzej Kowalski, kierownik Zakładu Ochrony Powierzchni i Obiektów Budowlanych w Głównym Instytucie Górnictwa.

Uregulowania prawne odnoszące się do ochrony terenów górniczych zawiera ustawa z 4 lutego 1994 r. - Prawo geologiczne i górnicze. Przede wszystkim nakłada ona na przedsiębiorcę górniczego obowiązek dążenia do zapobiegania powstawania szkód.
Stanowi jednocześnie, że w przypadku wystąpienia szkód, to na przedsiębiorcy górniczym spoczywa obowiązek ich naprawienia.

W razie braku przedsiębiorcy (albo jego następcy prawnego) roszczenie o naprawę szkód przysługuje przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez właściwy miejscowo organ nadzoru górniczego.

- Szczególny wymiar mają także przepisy tej ustawy wskazujące na obowiązek zapobiegania szkodom powodowanym ruchem zakładu górniczego. Organy nadzoru górniczego, w myśl art. 109 ustawy, uprawnione są do egzekwowania od przedsiębiorcy górniczego obowiązku podejmowania przedsięwzięć minimalizujących ujemne skutki oddziaływania eksploatacji górniczej na środowisko, w tym na obiekty budowlane - wyjaśnia Zdzisław Kulczycki, dyrektor Departamentu Ochrony Środowiska i Gospodarki Złożem w Wyższym Urzędzie Górniczym.

Gdy teren jest gęsto zabudowany obiektami mieszkalnymi i infrastrukturą miejską, to szkody są poważniejsze, a nawet mogą być groźne. Polski węgiel wydobywa się spod najgęściej w kraju zabudowanego i zamieszkiwanego terenu.

Natura nie zapomina

Stara górnicza prawda mówi, że to, co się wybierze spod ziemi, znajdzie kiedyś odzwierciedlenie na powierzchni w postaci deformacji terenu. Ale natura czasami nas mocno zaskakuje.

Co na temat szkód mówi nauka? Wszystko zależy od technologii. Jeśli eksploatacja górnicza jest prowadzona z zawałem stropu, to 80 proc. grubości wyeksploatowanego złoża odzwierciedli się na powierzchni.