Wstęp

SOB wyznacza standardy dobrowolnych zachowań przedsiębiorców w zakresie: rzetelności, przejrzystości działalności gospodarczej szanującej środowisko naturalne, ich wiarygodności w relacjach z pracownikami, a także zaangażowania w rozwój lokalnych społeczności.

Doceniając znaczenie koncepcji SOB i zamierzając nią zainteresować przedsiębiorstwa energetyczne, Prezes URE powołał w ubiegłym roku Zespół ds. Prac Badawczych nad Problematyką Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Energetycznych¹⁾. W przygotowanym przez Zespół raporcie²⁾ zawarto m.in. propozycję dokonania ankietowanego badania diagnozującego poziom percepcji SOB w firmach energetycznych, stan zaawansowania SOB w sektorze energetycznym.

Prezes URE chciałby tymi badaniami rozpocząć z przedsiębiorstwami energetycznymi trwałą współpracę w zakresie wdrożenia koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw do praktyki, a ich wyniki mają być pomocne w podejmowaniu dalszych prac.

Do wykonania tego przedsięwzięcia Prezes Urzędu Regulacji Energetyki powołał Zespół do Przeprowadzenia i Opracowania Badań Ankietowych Dotyczących Problematyki Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Energetycznych³⁾.

Zespół kończy pracę niniejszym Raportem, w którym przedstawiono wyniki i analizę dokonanych badań.

Wszystkim zarządom przedsiębiorstw energetycznych, które podjęły trud wypełnienia przesłanej ankiety, należą się podziękowania.

I. Wprowadzenie do badań ankietowych

1. Charakterystyka metodologii badania
Cel i zakres badania

Pilotażowy sprawdzian stosowania SOB w energetyce był potrzebny Regulatorowi do zdobycia wiedzy, czyli zebranie informacji służących diagnozie sytuacji w sferze SOB; do uzyskania przesłanek podejmowania przez Prezesa URE działań aplikacyjnych (programy, kodeksy, propagowanie SOB itd.); do zasygnalizowania przedsiębiorcom zainteresowania się Regulatora problematyką SOB oraz do weryfikacji przydatności zastosowanego narzędzia badawczego.

Zakres i przedmiot badania

Zakres badania - w formie ankietowej - można określić jako ogólny, dotyczący obecnego i planowanego zaangażowania się przedsiębiorstw w SOB oraz postrzeganych z tego tytułu korzyści i ponoszonych kosztach.

Przedmiotem badania jest poziom percepcji i stan praktycznych wdrożeń idei SOB, całość podzielono na cztery części:

• "A" - ogólne kwestie definicyjne, strategia i zarządzanie SOB. Odpowiedzi miały dostarczyć informacji: o rozumieniu koncepcji, szczególnie przez władze firmy; o relacjach SOB i strategii spółki; o odpowiedzialności za SOB i jej zarządzanie. Istotnym pytaniem w tej części było pytanie o rolę Prezesa URE,
• "B" - badanie wykorzystywanych ogólnych procedur wdrażania SOB,
• "C" - praktyka konkretnych działań SOB podejmowanych przez zarząd spółki w odniesieniu do: środowiska pracowniczego, środowiska naturalnego, społeczności lokalnej oraz rynku,
• "D" - problematyka tzw. odbiorcy wrażliwego społecznie, co stanowi kontynuację rozpoczętych wcześniej prac⁴⁾; w szczególności był to sprawdzian dla firm elektroenergetycznych i gazowych realizacji art. 3 ust. 5 dyrektywy elektroenergetycznej⁵⁾ oraz art. 3 ust. 3 dyrektywy gazowej⁶⁾. Pytania o taką grupę odbiorców skierowano także do przedsiębiorstw ciepłowniczych.

Ankietami objęto okres do 31 grudnia 2008 r., tak więc uzyskane dane są zarówno informacjami zamykającymi pewien okres, jak i stanowią punk wyjściowy do dalszych badań postępu we wdrażaniu koncepcji SOB w sektorze energetycznym. Planowane jest bowiem coroczne monitorowanie tej koncepcji⁷⁾.
Charakterystyka próby badawczej

Badaniem objęto przedsiębiorstwa energetyczne, znajdujące się w bazie udzielonych koncesji URE, tj. uwzględniające kryteria art. 32 ustawy - Prawo energetyczne⁸⁾, reprezentujące trzy podstawowe rodzaje mediów energetycznych oraz wszystkie zakresy działalności energetycznej. Próba liczyła 56 obiektów. Dobór próby miał charakter celowy. W odniesieniu do energii elektrycznej i gazu podstawowym kryterium było prowadzenie profesjonalnej działalności energetycznej, natomiast wybór przedsiębiorstw z ciepłownictwa to podejście celowo-losowe - największe, pod względem liczby odbiorców ciepła, spółki ciepłownicze wskazane przez oddziały terenowe URE. Próba reprezentuje firmy o różnym zasięgu działania i zróżnicowanym charakterze własności.

Ankiety przesłano do:

• w elektroenergetyce - zarządów zarówno grup kapitałowych, jak i członków tych grup oraz dwóch sprywatyzowanych przedsiębiorstw, obejmując zarówno obrót, jak i dystrybucję (łącznie 34 podmioty),
• w gazownictwie - zarządu grupy kapitałowej oraz zarządów członków tej grupy w gazie, obejmując zarówno obrót, jak i dystrybucję (łącznie 13 podmiotów),
• w ciepłownictwie - zarządów zarówno zintegrowanych pionowo przedsiębiorstw produkcyjno- -dystrybucyjnych, jak i zarządów przedsiębiorstw zajmujących się wyłącznie dystrybucją ciepła (łącznie 9 podmiotów).

Organizacja badania
Struktura i treść pytań ankiety zostały przygotowane w Urzędzie Regulacji Energetyki⁹⁾ we współpracy z przedstawicielami firmy PricewaterhouseCoopers Polska Sp. z o.o. i stowarzyszenia Forum Odpowiedzialnego Biznesu oraz przy pomocy przedstawiciela Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie zawartych przez Prezesa URE Porozumień o Współpracy¹⁰⁾.

Ankiety zostały skierowane przez Prezesa URE na ręce prezesów 56 zarządów przedsiębiorstw energetycznych i zostały rozesłane pod koniec marca 2009 r., przedsiębiorstwa energetyczne otrzymały je na początku kwietnia br., a ich zwrot nastąpił do połowy maja br.

2. Wyniki formalne

Ankieta nie była łatwa, choćby ze względu na liczbę postawionych pytań, ale też jej zakres tematyczny.

Spowodowało to, że nie mogła jej wypełnić jedna osoba w przedsiębiorstwie, wymagała bowiem konsultacji różnych komórek organizacyjnych. Okazało się również, że wyznaczony przez Prezesa URE termin przewidziany do wypełnienia ankiety, 14 dni, okazał się niewystarczający.

W trakcie badania w dwóch przypadkach możliwe i celowe było wypełnienie ankiety dla całej grupy kapitałowej. W związku z tym ostateczna próba badawcza objęła 53 podmioty, w tym 31 przedsiębiorstw elektroenergetycznych.

Zwrot ankiet otrzymano od 32 podmiotów, co stanowi 60% całej próby badawczej (wykres 1).

Wykaz podmiotów, które przesłały ankiety przedstawia załącznik nr 1.

3. Synteza

Wydaje się, że w środowisku przedsiębiorców energetycznych koncepcja społecznej odpowiedzialności biznesu energetycznego nie jest zinternalizowana, potwierdza to brak chociażby wyodrębnionych strategii SOB. Natomiast ogólnie koncepcja SOB, jej pewne zasady oraz idee związane z, szeroko mówiąc: filantropią, zachowaniami ekologicznie poprawnymi, nie są obce. Przy praktycznej weryfikacji takich deklaracji - przykłady konkretnych działań w poszczególnych sferach - okazuje się, że postępowanie w tym zakresie w codziennym działaniu firmy nie jest częste. Dokonuje się pewnych serwitutów na rzecz środowiska, lokalnej społeczności, szczególne starania o pracowników, ich kwalifikacje i zadowolenie też są przedmiotem uwagi firm. Związane jest to prawdopodobnie z tym, że upowszechnia się wykładnia korzyści ekonomicznych z tytułu "przyjazności firmy", aczkolwiek przykłady działań, a szczególnie ich liczebność, świadczą o dość powierzchownym podchodzeniu do problematyki SOB lub oznaczają trudności w zrozumieniu istoty SOB.

A już praktycznie - poza śladowymi sytuacjami - nie brane są pod uwagę argumenty, o charakterze ograniczeń, na rzecz innego traktowania SOB w dziedzinach monopolu naturalnego, czyli również w energetyce. Dodatkowo w Polsce od czterech lat postępuje w elektroenergetyce remonopolizacja we wszystkich zakresach działalności, a gazownictwo jest w tym stanie permanentnie. Skoro nie są to dziedziny o konkurencyjnych rynkach, to etyka przedsiębiorcy ujęta w uniwersalną definicję SOB jest w tym przypadku niewystarczająca¹¹⁾, elementem dominującym musi być etyka prowadzonego biznesu. Dlatego definicja proponowana przez Prezesa URE to znacznie szersze podejście do problematyki SOB z mocno akcentowaną rzetelnością silniejszego - przedsiębiorcy, wobec słabszego - konsumenta.

Odpowiedzi ankiety to werbalna na to zgoda, nie poparta jednak wyraźnym działaniem. W ten sposób objawia się dysonans poznawczy myśli i czynu.

Dominuje logika: filantropia (w szerokim znaczeniu) -> wizerunek -> korzyść firmy, śladowe dowody rozumienia SOB jako SOBE, czyli społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw energetycznych.

II. Szczegółowe wyniki badań ankietowych

Pełne wyniki ankiety przedstawiamy w nieco innym porządku niż kolejność zadanych pytań w poszczególnych jej częściach. Jest to spowodowane tym, że otrzymane odpowiedzi, aby lepiej były wykorzystane - dobitniej charakteryzowały poszczególne zagadnienia - wymagały odmiennego łączenia.

Jest to zarazem praktyczny wniosek do uwzględnienia przy konstrukcji przyszłych ankiet.

Pierwsza część dotyczy odpowiedzi na pytania "świadomościowe" o charakterze deklaratywnym co do rozumienia i oceny przydatności SOB w firmie.

Druga jest już pewnym tego sprawdzeniem, bo obrazuje realizację SOB na poziomie programowym.

Trzecia - wchodzi głębiej w praktykę, ponieważ zbiera aspekty składające się na proces zarządzania SOB. Czwarta część dotyczy praktyki wdrażania przedsięwzięć wypełniających konkretną treścią idee SOB. Raportowanie tej części ankiety kończą informacje o poddawaniu działalności firmy audytowi wewnętrznemu i zewnętrznej ocenie firmy.

Odrębną częścią są wyniki na temat: firma a odbiorca wrażliwy społecznie.

1. SOB - ujęcie deklaratywne i programowe
1.1. Zrozumienie kategorii SOB

Punktem wyjścia badania obecności SOB w działaniu firm energetycznych jest ustalenie z ankietowanymi wspólnego języka, stąd pytania o sprawy, których istotą jest definicja. Pytanie o definicję SOB - podaną we wstępie do ankiety - miało służyć sprawdzeniu przyswojenia ogólnej idei SOB, ale również uzyskania oceny jej właściwości, w szczególności tych elementów, które wyraźnie łączą SOB w kontekście energetyki, jako jednej z dziedzin tzw. monopolu naturalnego. Następna sprawa dotyczyła badania motywacji przedsiębiorców we włączaniu SOB w zarządzanie firmą.

Kwestia interesariuszy była potrzebna do sprawdzianu świadomości szerokiego kontekstu funkcjonowania firmy wykraczającego poza operacyjno- -ekonomiczne uwarunkowania. Jest to dobry trop weryfikacji deklaracji o SOB. Podobną funkcję ma dyspozycja o przytoczenie celów konkretnej firmy w odniesieniu do SOB i o stosowane autoregulacje.

Definicja SOB Na pytanie: Odnosząc się do definicji SOB proponowanej przez URE, we wstępie do ankiety, czy uważacie Państwo, że koncepcja ta: