Współpraca ta przybierała różne formy i polegała na:

• regulowaniu przez OPS za odbiorcę należności: na pokrycie zadłużenia; za wznowienie dostarczania energii elektrycznej; za przyłączenie do sieci; opłacanie faktur odbiorcom, którym przysługuje okresowa pomoc socjalna, w wielu przypadkach w formie ratalnej,
• opłacaniu przez OPS za odbiorcę zaległych należności, głównie w sytuacji zagrożenia wstrzymania dostarczania energii elektrycznej w ramach prowadzonych działań windykacyjnych,
• ustalaniu terminów płatności, które reguluje za odbiorców OPS, przy czym zgodnie z wyjaśnieniami spółki gazowej, dotyczy to każdego klienta, który zgłosi, że za niego rachunek reguluje OPS. W przyszłości spółka ta planuje uregulowanie tych działań,
• składaniu przez OPS wniosków (jako pełnomocnicy odbiorców) o wznowienie dostarczania energii elektrycznej i zastosowanie w rozliczeniach przedpłatowego systemu rozliczeń,
• pośredniczeniu przez OPS w przypadku rozłożenia należności na raty, w przesunięciu terminu płatności,
• uzgadnianiu stanu zadłużenia oraz wpłat dokonywanych przez odbiorców, którzy otrzymują świadczenia,
• uczestniczeniu OPS w długoterminowych planach ratalnej spłaty zadłużenia,
• zwracaniu się przez OPS z prośbą o częściowe lub całkowite pokrycie zadłużenia,
• przekazywaniu "informacji przez ośrodki pomocy społecznej o osobach oczekujących wsparcia ekonomicznego, udzielanie pomocy finansowej osobom uprawnionym do jej otrzymania przez ośrodki pomocy społecznej w formie regulowania opłat za energię elektryczną",
• kontakty pracowników jednej ze spółek energetycznych z OPS mają doprowadzić do wyeliminowania przyczyn uzasadniających wstrzymanie dostaw energii elektrycznej.

Nieliczne z Zarządów Spółek (dwie - w elektroenergetyce i dwie w gazownictwie) planują podjąć współpracę z ośrodkami pomocy społecznej. Współpracę taką zamierzają podjąć od w 2010 r. lub "W momencie doprecyzowania w przepisach definicji odbiorcy wrażliwego".
W przypadku, gdy ośrodek pomocy społecznej uregulował rachunek na rzecz odbiorcy, poprosiliśmy o podanie danych, jak przedstawia to poniższa tabela 11.

Na to pytanie spółki także nie udzieliły odpowiedzi, w większości nie podając przyczyny, co może być spowodowane zapewne brakiem ewidencji wpłat dokonanych przez OPS. Jak wyjaśniła jedna ze spółek dystrybucyjnych w energetyce, "nie była prowadzona ewidencja w tym zakresie. Z uwagi na umowy kompleksowe należności za usługi dystrybucyjne wpływają na rachunek odbiorcy", inne: "Zewnętrzne systemy realizujące obieg pieniężny nie pozwalają na identyfikację podmiotu wpłacającego. Wobec powyższego brak wyodrębnionych danych" oraz "w systemach ewidencjonowane są wyłącznie wpłaty dokonywane na konto konkretnego klienta. Natomiast system nie ewidencjonuje podmiotu dokonującego wpłaty".

Tylko dwie spółki obrotu w energetyce podały wymagane dane, które przedstawia ww. tabela 11, co stanowi jedynie ilustrację skali tego zjawiska. Świadczą one jednak o tym, że choć wielkość udzielonej pomocy nie jest duża, to jednak liczba odbiorców, którzy skorzystali z takiej pomocy jest niemała.

5.4. Przedpłatowe układy pomiarowo- -rozliczeniowe, tzw. liczniki przedpłatowe

Zgodnie z art. 6a ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo energetyczne przedsiębiorstwo energetyczne może zainstalować przedpłatowy układ pomiarowo-rozliczeniowy służący do rozliczeń za dostarczane paliwa gazowe, energię elektryczną lub ciepło, jeżeli odbiorca co najmniej dwukrotnie w ciągu kolejnych 12 miesięcy zwlekał z zapłatą za pobrane paliwo gazowe, energię elektryczną lub ciepło albo świadczone usługi przez okres co najmniej jednego miesiąca.

Możliwość instalowania tzw. liczników przedpłatowych zarówno przedsiębiorstwa energetyczne, jak i OPS traktują jako jedną z form pomocy odbiorcom w trudnej sytuacji finansowej. Interesujące było przyjrzenie się, w jaki sposób przedsiębiorstwa energetyczne korzystają z tej formy pomocy odbiorcom.

Poprosiliśmy zatem o podanie danych dotyczących liczników przedpłatowych, zainstalowanych jedynie na podstawie art. 6a ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo energetyczne.

Uzyskane dane liczbowe nie są jednoznaczne, bowiem, jak się okazało, niektóre spółki nie prowadzą ewidencji przyczyn instalowania tego rodzaju układów¹⁸⁾. Niektóre spółki podały dane np. na koniec marca 2009 r., a nie jak prosiliśmy na 31 grudnia 2008 r.

Jak wyjaśniła jedna ze spółek obrotu w energetyce, zainstalowano "7 400 szt. (są to wszystkie układy pomiarowe bez względu na przyczynę zainstalowania.

Spółka nie prowadzi ewidencji przyczyn zainstalowania tych układów pomiarowych. Szacujemy, że ok. 90% układów zostało zainstalowane z powodu zadłużenia)".

Jedna ze spółek dystrybucyjnych w energetyce podała, iż "Wg stanu na 31.12.2008 r. zainstalowanych jest 2 131 liczników przedpłatowych (1 335 1-fazowych oraz 796 3-fazowych) u odbiorców przyłączonych do sieci (…). Gro stanowią przypadki instalacji licznika przedpłatowego na podstawie art. 6a ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo energetyczne". Liczniki przedpłatowe instalowane są przez spółkę dystrybucyjną na zlecenie spółki obrotu. Szczegółowymi informacjami na temat liczby zainstalowanych liczników przedpłatowych dysponuje spółka obrotu, będąc stroną umów kompleksowych z klientami.

Liczba zainstalowanych liczników przedpłatowych u odbiorców energii elektrycznej waha się od 2 091 do 74 891. Jedna z grup kapitałowych w energetyce w ogóle nie praktykuje stosowania tego rodzaju układu pomiarowo-rozliczeniowego.

Żadna ze spółek gazowych oraz ciepłowniczych nie instalowała tego rodzaju układu pomiarowo-rozliczeniowego, przy czym żadna ze spółek nie wyjaśniła powodów tego stanu.

Zgodnie z art. 6a ust. 2 ustawy - Prawo energetyczne koszty zainstalowania takiego układu ponosi przedsiębiorstwo energetyczne.

Koszty instalacji liczników przedpłatowych ponosi operator sytemu dystrybucyjnego. Spółki obrotu ponoszą natomiast koszty obsługi sprzedaży oraz urządzeń związanych z prowadzeniem tej sprzedaży, tj. koszty serwisu tych urządzeń.

Koszty instalacji liczników przedpłatowych były zróżnicowane i cztery spółki, które podały takie dane, określiły je na niżej wskazanym poziomie, co przedstawia tabela 12.

Jak poinformował jeden z operatorów systemu dystrybucyjnego w energetyce, "Koszty zakupu (…) ilości liczników (ponad 2 tys. urządzeń) wynoszą około 1 600 tys. PLN netto (przy założeniu średnich cen jednostkowych z okresu nabycia liczników). Koszty te nie stanowią pełnych kosztów instalacji liczników przedpłatowych, ponieważ nie obejmują kosztów montażu licznika oraz jego obsługi eksploatacyjnej, które to ewidencjonowane są zbiorczo i nie jesteśmy w stanie ich wyodrębnić w zakresie liczników przedpłatowych".

Jak wyjaśniła jedna ze spółek obrotu w energetyce, nie ponosi ona kosztów z tytułu instalowania liczników przedpłatowych. "Koszty związane z instalacją tego typu liczników ponosi Operator. Spółka ponosi koszty obsługi sprzedaży oraz urządzeń związanych z prowadzeniem tej sprzedaży. Szacunkowy roczny koszt serwisu urządzeń to ok. 25 tys. zł.

Orientacyjna liczba wizyt Klientów w celu zakupu energii w BOK wynosi ok. 92 tys. rocznie co generuje koszt obsługi na poziomie ok. 0,4 mln zł".

Analiza przekazanych danych wskazuje, że koszty instalacji i serwisu tzw. liczników przedpłatowych, ponoszą zarówno spółki dystrybucyjne, jak i obrotu, choć każda w innym zakresie. Z tego rodzaju układów korzysta niemała liczba odbiorców, nie tylko wrażliwych społeczne.

Z uwagi na brak prowadzonych we wszystkich spółkach energetycznych ewidencji dotyczących ponoszonych z tego tytułu kosztów, przedstawione w powyższej tabeli 12 dane liczbowe stanowią jedynie ilustrację tego zagadnienia.

Przedsiębiorstwom ciepłowniczym zostało następnie zadane pytanie, czy w przypadku braku możliwości zainstalowania liczników przedpłatowych były zawierane z odbiorcami umowy sprzedaży ciepła z zastosowaniem przedpłatowego systemu rozliczeń i ile zawarto takich umów? Przedsiębiorstwa ciepłownicze nie zawierały z odbiorcami umów z zastosowaniem przedpłatowego systemu rozliczeń.

Jak poinformowało jedno z przedsiębiorstw ciepłowniczych, "spółka planuje wprowadzenie mechanizmu przedpłat tylko dla instytucji, jako element sankcjonujący".

Jakie zatem zostały podjęte działania przez przedsiębiorstwa ciepłownicze w celu uniknięcia wstrzymania dostaw ciepła? Podejmowano następujące działania mające na celu uniknięcie wstrzymania dostaw ciepła:

• rozłożenie płatności na raty,
• negocjacje,
• "podejmowano liczne działania informacyjne, wielokrotnie przypominano i monitorowano odbiorców, wyznaczano dodatkowe terminy spłat.

Kontaktowano się z odbiorcami i podpisywano układy ratalne, zawsze niezależnie od rodzaju klienta", jak wyjaśniła jedna ze spółek.
5.5. Wstrzymanie dostaw energii elektrycznej/gazu/ciepła

Zgodnie z art. 6 ust. 3a ustawy - Prawo energetyczne przedsiębiorstwa energetyczne mogą wstrzymać dostarczanie paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła w przypadku, gdy odbiorca zwleka z zapłatą za pobrane paliwo gazowe, energię elektryczną lub ciepło albo świadczone usługi co najmniej miesiąc po upływie terminu płatności.

Także w przypadku i tego pytania nie można było uzyskać pełnej odpowiedzi, z uwagi na brak prowadzenia tego rodzaju ewidencji w przedsiębiorstwach energetycznych.

Z podanych informacji wynika, że zjawisko to występuje w skali od 1 338 do 24 600 wyłączeń (odbiorców z grupy taryfowej G).

Na terenie działania jednej z grup kapitałowych "Miesięcznie dokonywanych jest ok. 2 tys. wyłączeń i wybudów windykacyjnych klientów z grupy taryfowej G", lecz jednocześnie na terenie działania tej grupy dokonywanych jest ok. 1,5 tys. podłączeń z grupy taryfowej G¹⁹⁾, o czym mowa dalej.

Tylko w jednym przedsiębiorstwie ciepłowniczym wstrzymano dostawy ciepła do 83 odbiorców.

Żadne z przedsiębiorstw gazowych nie wskazało na wstrzymanie dostaw gazu z tego tytułu.

Jak wskazano powyżej miały miejsce przypadki wstrzymania dostaw w sytuacjach, gdy odbiorca zwlekał z zapłatą za energię elektryczną lub ciepło.

Prosiliśmy o podanie liczby odbiorców ponownie podłączonych. Dane przekazane przez spółki zawiera tabela 13.

Analiza tych odpowiedzi wskazuje na występowanie zjawiska trwałego wstrzymania dostaw energii elektrycznej do około 3 000 odbiorców, a tym samym pozbawienia ich podstawowego dobra cywilizacyjnego, jakim jest energia elektryczna.

Również pytanie o czas, na jaki Spółka wstrzymała dostarczanie energii elektrycznej/ciepła odbiorcom, w przedziałach: 1 - 2 dni; 2 - 5 dni; 5 - 14 dni; 14 dni - 1 miesiąc; powyżej 1 miesiąca, pozostało w zdecydowanej większości przypadków bez odpowiedzi.

Przekazane przez 4 spółki dane liczbowe o liczbie odbiorców, którym wstrzymano dostawy energii i ciepła na określony czas, przedstawia tabela 14.

Wstrzymania dostaw energii i ciepła najczęściej trwały 1-2 dni, oraz powyżej miesiąca.

Jak wyjaśniła jedna ze spółek obrotu w energetyce, "Spółka nie prowadzi ewidencji czasu wstrzymania dostawy energii elektrycznej do klientów"; druga - "Brak danych w poniższym układzie. Szacujemy na podstawie sprawozdania DTA, dział 11, że na okres dłuższy niż 3 miesiące liczba ta wynosi około 1 400"²⁰⁾; trzecia - "Brak jest szczegółowych danych o czasie wyłączeń, większość wyłączeń nie trwa dłużej niż 2 dni".

5.6. Samoodłączenie się odbiorców od sieci

Trudna sytuacja ekonomiczna odbiorców może powodować, że odbiorcy sami będą chcieli odłączyć się od sieci. Może to nastąpić poprzez wypowiedzenie zawartej umowy lub samowolne dokonanie odłączenia. Może to być także związane z "przestawieniem" się odbiorcy na inne, tańsze, media.

Tylko w trzech spółkach w energetyce zaobserwowano zjawisko samoodłączenia się odbiorców od sieci energetycznej. Nie można jednak określić liczby takich przypadków, z powodu braku w spółce danych.

W dwóch przypadkach samoodłączenie nastąpiło z powodu braku wystarczających środków finansowych na zakup energii elektrycznej, a w jednym - z powodu zmiany odbiorcy.