W jednej z grup kapitałowych wystąpił jeden taki przypadek. Odbiorca odłączył się ze względu na wysokie zadłużenie (przy czym korzystał z zasiłków pomocy społecznej). Choć w jego sprawie interweniował MOPS, jednak odbiorca nie był zainteresowany taką formą pomocy i od 3 lat korzysta z własnego źródła zasilania (agregatu prądotwórczego).

5.7. Zadłużenie odbiorców

Przedsiębiorstwa energetyczne zostały poproszone o podanie wielkości zadłużenia odbiorców wrażliwych społecznie, według całkowitej wysokości zadłużenia.

Przekazane przez spółki informacje przedstawiają tabele 15 i 16 (str. 51).

Dane przekazały tylko niektóre spółki obrotu i jedna z grup kapitałowych w elektroenergetyce oraz spółki ciepłownicze, jak pokazano w ww. tabelach 15 i 16, co przybliża skalę tego zjawiska. Jak się wydaje nie jest ona mała, zwłaszcza przyjmując pełne dane przekazane przez jedną z grup kapitałowych w energetyce, gdzie odnotowano ponad 393 tys. zadłużonych odbiorców na ponad 84 mln PLN.

Także i na to pytanie, jak widać, nie została w pełni udzielona odpowiedź, w większości bez podania powodu. Jak wyjaśniła jedna ze spółek obrotu w energetyce "Spółka nie prowadzi ewidencji zadłużeń we wskazanych wyżej przedziałach".

Dwóch innych ankietowanych wyjaśniło dodatkowo, podając jedynie dane ogółem, że brak jest danych dla poszczególnych przedziałów wartości oraz "Podane wielkości dotyczą szacunkowych danych dla klientów z segmentu gospodarstw domowych. Spółka nie prowadzi analizy zadłużeń w przedziałach wartości dla klienta - dane podane zbiorczo. W łącznej kwocie i ilości zadłużeń około 60% dotyczy zadłużenia do 30 dni zwłoki w płatnościach".

5.8. Podejmowane działania mające na celu pomoc odbiorcom w uniknięciu wstrzymania dostaw energii, gazu czy ciepła

Brak przyjętej w spółce definicji odbiorcy wrażliwego społecznie oraz rejestrów takich odbiorców nie musi oznaczać, że nie są prowadzone działania mające na celu pomoc odbiorcom w uniknięciu wstrzymania dostaw energii ciepła.

Przekazane przez spółki energetyczne i ciepłownicze dane zostały zawarte w tabeli 17 (str. 52), która prezentuje stosowane formy pomocy odbiorcom wrażliwym społecznie, poza instalacją licznika przedpłatowego.

Najbardziej rozpowszechnioną formą pomocy było: rozłożenie należności głównej na raty, rozłożenie należności głównej wraz z odsetkami na raty oraz zawarcie porozumienia o spłacie długu. Zróżnicowane były koszty świadczonej odbiorcom pomocy, które kształtowały się na poziomie od 238 - 300 PLN do ponad 2,7 mln PLN.

Także i na to pytanie nie została w pełni udzielona odpowiedź. Jak wyjaśniła jedna ze spółek obrotu w energetyce, "Spółka udzielała wsparcia odbiorcom wrażliwym społecznie stosując wymienione w pkt 1-9 formy, jednakże nie posiadamy szczegółowych danych o skali zjawiska".

Inne dwie spółki dystrybucyjne w energetyce wyjaśniły, że "odbiorcom, którzy nie regulują rachunków ze względu na brak środków finansowych wynikających z biedy lub ubóstwa Spółka może udzielić pomocy poprzez: rozkład płatności na raty, prolongatę terminu płatności, współpracę z OPS".

Jedna ze spółek ciepłowniczych podała, że "w uzasadnionych przypadkach, jeśli odbiorca zwróci się z prośbą o udzielenie prolongaty terminu lub przedłoży harmonogram spłaty w ratach zaległych należności, prowadzone jest postępowanie z zastosowaniem formy polubownej, co skutkuje wstrzymaniem działań windykacyjnych poprzez wyłączenie ciepła lub skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego".

5.9. Koszty pomocy odbiorcom

Na pytania zmierzające do oszacowania kosztów, jakie poniosły spółki w związku z obsługą nieterminowych należności odbiorców wrażliwych społecznie z tytułu: ponownego podłączenia; obsługi administracyjnej systemu pomocy odbiorcom wrażliwym społecznie; innych kosztów, otrzymaliśmy szczątkowe odpowiedzi. W spółkach nie są bowiem prowadzone tego rodzaju ewidencje:

• w jednej ze spółek dystrybucyjnych w energetyce koszty ponownego podłączenia wyniosły 85,06 PLN. Spółka nie prowadzi jednak ewidencji kosztów obsługi administracyjnej systemu pomocy odbiorcom,
• w jednej z grup kapitałowych poniesiono koszty z tytułu ponownego podłączenia, w wysokości 220 954 PLN. Na koszty te złożyła się: zabudowa licznika po uregulowaniu należności, zabudowa licznika przedpłatowego, podłączenie odbiorcy, pilne podłączenie i podłączenie reklamacyjne,
• jedna ze spółek obrotu w energetyce oszacowała na 4 mln PLN koszty związane z obsługą nieterminowych należności odbiorców wrażliwych społecznie,
• inna spółka obrotu podała, że koszty obsługi administracyjnej systemu pomocy odbiorom wyniosły ok. 4 mln PLN i były to koszty: wezwań, windykacji, spółek inkasenckich, wynagrodzeń,
• jedna ze spółek w ciepłownictwie podała, że są to koszty wyłącznie związane z umorzeniem należności, nie podając ich wielkości.

Jedna ze spółek obrotu w energetyce wyjaśniła, że "Spółka obrotu nie ponosi kosztów z powyższego tytułu. Koszty w tym zakresie ponosi odbiorca na rzecz OSD zgodnie z taryfą OSD. W części przypadków OSD odstępuje od pobierania ww. opłat".
Jak wyjaśniła inna spółka obrotu w energetyce: "Spółka nie dysponuje szczegółowymi danymi o wysokości poniesionych kosztów związanych z obsługą nieterminowych płatności dokonywanych przez odbiorców wrażliwych społecznie".

6. Podsumowanie i wnioski

Ankiety podzielone były na cztery części dotyczące ogólnie SOB: kwestii definicyjnych i strategii; zarządzania SOB; całościowych procedur SOB; konkretnych działań SOB podejmowanych przez Zarządy Spółek w odniesieniu do środowiska pracowniczego, środowiska naturalnego, społeczności lokalnej oraz rynku oraz szczegółowo ujętej problematyki tzw. odbiorcy wrażliwego społecznie.

Badaniem objęto przedsiębiorstwa energetyczne, znajdujące się w bazie udzielonych koncesji URE, tj. uwzględniające kryteria art. 32 ustawy - Prawo energetyczne, reprezentujące trzy podstawowe rodzaje mediów energetycznych oraz wszystkie zakresy działalności energetycznej. Próba zrealizowana liczyła 53 obiekty, dobór próby miał charakter celowy.

Wyniki badania ankietowego można uznać za miarodajne, biorąc pod uwagę jego pilotażowy charakter. Nie można jednak zapominać o wysokiej, 40% absencji adresatów pytań (przy czym brak odpowiedzi nie jest dowodem jednoznacznym z brakiem obecności SOB w firmie, być może były tylko powody "techniczne"). Ta sytuacja powoduje trudności w zinterpretowaniu wyników: czy zatem 40% sektora jest zainteresowane wdrażaniem koncepcji społecznej odpowiedzialności firm energetycznych, w tym zapewnienia odbiorcom wrażliwym społecznie pomocy w uniknięciu wstrzymania dostaw energii i paliw, czy jest mu to obojętne a zachowania zgodne z normami SOB wynikają po prostu, z pewnej presji zewnętrznej? Mimo tych zastrzeżeń Zespół uważa, że uzyskane wyniki ankiety przyczynią się do pewnego ukonkretnienia wiedzy o angażowaniu się przedsiębiorstw energetycznych w ideę SOB tym bardziej, że w pytaniach ankiety zawierały się sposoby weryfikowania prostych deklaracji. Będą poza tym stanowiły punkt wyjścia do dalszych badań o charakterze systematycznie powtarzanych.

W szczególności na uwagę zasługują następujące obserwacje:

• w odniesieniu do sytuacji SOB w firmach energetycznych: 1) większość podziela pogląd Regulatora, czym powinna być koncepcja SOB w energetyce, jednak zważywszy jedną odpowiedź uznaną za pełną, pozostaje sfera nie dająca możliwości jednoznacznych konstatacji; 2) biorąc pod uwagę poszczególne media rozkład odpowiedzi jest podobny, czyli wyraźnie więcej wskazań dotyczy bezpośrednich korzyści firmy (cztery pierwsze elementy), następnie znacznie mniej firm widzi powody w zewnętrznych wyzwaniach społecznych; 3) dominuje werbalna zgoda na wdrażanie SOB w firmie, nie poparta adekwatnie odpowiednim działaniem; 4) mimo braku formalnej strategii na rzecz SOB firmy w znacznym stopniu zachowują się zgodnie z duchem koncepcji (idei) SOB; 5) sytuacja w przypadku struktury: grupa kapitałowa o zróżnicowanej działalności, operująca na wielu rynkach polega na tym, że kierunki działań, programy są odgórnie narzucane spółkom zależnym; brak jest zatem podstaw do identyfikacji stanu internalizacji SOB we wszystkich podmiotach; 6) mimo uszczegółowionych opisów różnych zagadnień będących w sferze zainteresowania zarządów firm, daje się zauważyć koncentracja wokół takich spraw jak: w pierwszej kolejności szeroko pojęty sponsoring, ale również sprawy związane z pracownikami, ochroną środowiska; 7) wśród wykorzystywanych przez firmy procedur zarządczych poszczególnymi sferami SOB wybija się przewaga pochodnych systemów ISO; 8) szczególnie duże jest zaangażowanie ekologiczne firm. Podejmują różnorodne przedsięwzięcia (co często jest spowodowane charakterem podstawowej działalności energetycznej) indywidualnie, ale również przystępują do szerszych inicjatyw; 9) trudności w ocenie skali wysiłku finansowego, bowiem niewiele firm ustosunkowało się do sprawy, a przytaczane przez nieliczne firmy wielkości w ujęciu nominalnym na różne działania SOB były spore, brak dyspozycji w ankiecie o wskazanie źródła finansowania, czy też wskaźnikowego ujęcia tych środków uniemożliwił ocenę tej sytuacji; 10) ranga dużych, transnarodowych firm (prymusi),
• w odniesieniu do zagadnień związanych z udzielaniem pomocy odbiorcom wrażliwym społecznie w uniknięciu wstrzymania dostaw: 1) odpowiedzi na tę część ankiety są w dużo większym stopniu niepełne, niż w poprzedzających.
  W licznych przypadkach występuje "brak danych" lub w ogóle nie wypełnione miejsce. Nie jest przy tym jasne, czy w spółkach brak jest w ogóle tego rodzaju informacji, czy informacje są w posiadaniu spółek a nie prowadzi się osobnych rejestrów, które umożliwiłyby wyłonienie danych na potrzeby tego badania, np. na temat kosztów związanych z udzielaną pomocą; 2) w ramach koncepcji SOB mogą być, i są, podejmowane działania służące pomocą odbiorcom, w tym odbiorcom wrażliwym społecznie, pomagając im uniknąć odłączenia od sieci, a tym samym pozbawienia ich dostępu do podstawowego dobra cywilizacyjnego, jakim jest energia elektryczna; 3) nie są realizowane zapisy dyrektyw 2003/54/WE i 2003/55/WE w spółkach, w omawianym zakresie.
  
  Co więcej, niektóre ze spółek oczekują wprowadzenia rozwiązań i mechanizmów chroniących tego rodzaju odbiorców przede wszystkim przez państwo, poprzez ustawowe uregulowania; 4) najwięcej działań podejmowanych jest na rzecz tej grupy odbiorców przez spółki energetyczne, w gazie - dopiero trwają prace zmierzające do wypracowania jednolitych standardów w ramach grupy kapitałowej, w ciepłownictwie - nawet się o tym nie myśli; 5) brak jest rejestrów odbiorców korzystających z urządzeń medycznych przy odnotowanych przypadkach wstrzymania im dostaw energii; 6) przy braku definicji i rejestrów odbiorców wrażliwych społecznie podejmowane są jednak działania mające na celu pomoc odbiorcom w uniknięciu wstrzymania dostaw. Brak jest kompleksowych programów udzielania takiej pomocy. Należy zatem domniemywać, że jest ona przyznawana w sposób uznaniowy; 7) zaobserwować można nowe zjawisko, incydentalne, ale jednak - polegające na samoodłączeniu się odbiorcy od sieci z powodu trudności finansowych w regulowaniu opłat; 8) można zaobserwować także zjawisko trwałego wstrzymania dostaw energii elektrycznej do odbiorców, co pozbawia ich dostępu do podstawowego dobra cywilizacyjnego, jakim jest energia elektryczna; 9) niektóre z przepisów ustawy - Prawo energetyczne okazały się przepisami martwymi. Nie instaluje się tzw. liczników przedpłatowych w przypadku odbiorców gazu i ciepła oraz spółki gazownicze nie korzystają z możliwości wstrzymania dostaw gazu odbiorcom, którzy zwlekają z zapłatą za pobrane paliwo gazowe.

Syntetyzując odpowiedzi w poszczególnych kwestiach wydaje się, że można sformułować następującą kierunkową tezę: koncepcja SOB w ujęciu zaproponowanym przez Prezesa URE w środowisku przedsiębiorców energetycznych nie jest w pełni zinternalizowana. Natomiast ogólnie idee SOB - szeroko rzecz ujmując - związane z: filantropią, zachowaniami ekologicznie poprawnymi, powinnościami wobec pracowników, nie są obce.