Wprowadzenie

Postrzegany w ten sposób cel strategiczny jest realizowany w poszczególnych obszarach działalności przedsiębiorstw, tj. operacyjnej, inwestycyjnej oraz finansowej. Analiza branży górniczej potwierdza, że najczęściej dokonywane procesy w ramach wyszczególnionych obszarów obejmują:

• Optymalizację działań operacyjnych związanych ze zwiększeniem produkcji, przychodów oraz ograniczeniem kosztów operacyjnych.
• Optymalizację finansową związaną z kształtowaniem kosztów kapitałów zaangażowanych do działalności, a tym samym efektywnym opodatkowaniem.
• Prowadzenie eksploracji typu "greenfield" w celu pozyskania nowych złóż.
• Rozwój projektów typu brownfield obok już istniejących przedsiębiorstw górniczych prowadzących eksploatację na określonych obszarach górniczych.
• Rozwój egzogeniczny poprzez realizację procesów fuzji i przejęć innych przedsiębiorstw górniczych.

Wymienione działania identyfikowane w strategiach przedsiębiorstw górniczych w dużej mierze koncentrują się na złożu kopalin oraz możliwościach utrzymania bazy zasobowe oraz jej wzrostu. Tendencje światowe pokazują, że firmy górnicze wydają olbrzymie pieniądze na rozwój zarówno poprzez eksplorację jak również poprzez fuzje i przejęcia.
Charakterystycznym jest występująca nierównowaga na rynku górniczym, gdzie fuzje i przejęcia są tańszym sposobem rozwoju niż prowadzenie prac eksploracyjnych obarczonych jednocześnie dużym ryzykiem niepowodzenia. Dodatkowo wysokość wydatków jest różna w zależności od typu przedsiębiorstwa górniczego, które w ramach najczęściej przyjmowanej systematyki podziału pozwala zidentyfikować duże spółki zdywersyfikowane pod względem produktowym jak i geograficznym, jak również małe spółki typu juniors zajmujące się tylko poszukiwaniem złóż.

Zgodnie z powyższym, celem referatu jest przedstawienie praktyk światowych oraz porównanie skali fuzji i przejęć z wydatkami na eksplorację w branży górniczej na świecie w różnych rodzajach przedsiębiorstw górniczych.

1. Struktura rynku górniczego na świecie

Od kilku lat branża górnicza doświadcza fali fuzji i przejęć, które dramatycznie zmieniają rynek oraz struktury przedsiębiorstw funkcjonujących na nim. W chwili obecnej ukształtowało się kilka korporacji górniczych o wysokim stopniu zdywersyfikowania działalności zarówno pod kątem produktowym jak i geograficznym.

Na rysunku nr 1 można zidentyfikować cztery największe kompanie górnicze, których kapitalizacja na koniec 2007 roku przekraczała, każdej z osobna, 100 mld USD. Dotyczy to w szczególności BHP Billiton, Rio Tinto, Vale oraz China Shenhua. Każda z tych firm zdobyła swoją aktualną pozycję na rynku dzięki agresywnej polityce fuzji i przejęć, która jest realizowana w branży od 1995 roku, kiedy doszło do pierwszych znaczących tego typu transakcji na rynku górniczym1.

Dwa największe koncerny górnicze, tj. BHP Billiton oraz Rio Tinto rywalizują miedzy sobą już od kilku lat. Ich działalność jest zdywersyfikowana zarówno geograficznie jak i produktowo. Obydwie firmy posiadają dwie siedziby równocześnie w Wielkiej Brytanii i Australii co powoduje, że należą one do grupy spółek notowanych podwójnie (dual listed companies) zarówno na giełdzie w Londynie (LSE) jak również w Australii (ASE).W 2007 roku doszło do precedensowego złożenia oferty przez BHP Billiton przejęcia Rio Tinto.

Wartość szacowanej transakcji miała wynosić pierwotnie około 150 mld USD i byłaby to rekordowa pod względem wartości transakcja przejęcia w branży górniczej. Zarząd Rio Tinto rekomendował akcjonariuszom jednak odrzucenie oferty sprzedaży akcji, do której ostatecznie nie doszło.

Trzeciemiejsce na pod względem kapitalizacji rynkowej zajmuje brazylijskie Vale, które umocniło swoją pozycję na rynku dzięki nabyciu w 2006 roku kompanii kanadyjskiej Inco oraz wzrostom cen rud żelaza i niklu na giełdach surowców mineralnych. Vale zdetronizowało dotychczasowego potentata Anglo American z RPA, który zanotował w ostatnim okresie mniejszy wzrost wartości rynkowej na skutek dezinwestycji związanych z wyprzedażą niegórniczych aktywów. Proces tzw "czyszczenia portfela aktywów" w przypadku Anglo American jest zgodny z przyjętą strategią koncentracji działalności tylko na procesach geologiczno-górniczych.

China Shenhua reprezentuje wśród największych firmy górnicze z Chin, rozwijające się bardzo dynamicznie na fali wzrostów cen surowcówmineralnych na rynkach światowych, co przekłada się na wzrost kapitalizacji rynkowej chińskich kompani górniczych. Ekspansja firm z tzw. grupy BRIC czyli Brazylia, Rosja, Indie oraz Chiny znajduje odzwierciedlenie w transakcjach kapitałowych na rynku, gdzie wartość fuzji i przejęć dokonanych przez firmy górnicze z tych państw wzrosła w 2007 roku w stosunku do 2000 roku o 1200%2. Analitycy E&Y uważają, że trend ten będzie podtrzymany, gdyż kraje te - próbując utrzymać dotychczasowe tempo wzrostu - muszą szukać i pozyskiwać nowe złoża.

Przyrost wartości rynkowej największych przedsiębiorstw górniczych był bardzo dynamiczny w ostatnich latach zaś przyczyną takiego tempa ich wzrostu była zapewne sprzyjająca koniunktura na rynku surowców mineralnych jak również mocna konsolidacja w sektorze, która doprowadziła do powstania gigantów posiadających w swoich aktywach różne obszary działalności.

Przyrost wartości rynkowej wśród trzech największych korporacji górniczych pokazuje rysunek 2.

Pod względem wartości produkcji sprzedanej największą korporacją górniczą na świecie jest Vale, którego udział wynosi 5,5%. Następne w kolejności są BHP Billiton - 4,6% oraz Anglo American - 4,3%. Interesujący jest fakt, że udział 10 największych korporacji górniczych w wartości światowej produkcji wynosi 33,9%. Strukturę udziałów oraz 10 największych przedsiębiorstw górniczych pokazuje tabela 1.

2. Fuzje i przejęcia w branży górniczej na świecie w roku 2007

Według badań przeprowadzonych przez PriceWaterhauseCoopers liczba fuzji i przejęć oraz wartość w sektorze górniczym była rekordowa w 2007 roku. Pod względem ilości transakcji w stosunku do 2006 roku wzrost wyniósł około 69%, z kolei ich wartość osiągnęła rekordowy poziom 158,9 mld USD, co daje 18% wzrost w odniesieniu do 2006 roku.

Fuzje i przejęcia obserwowane są nie tylko pomiędzy największymi korporacjami górniczymi, ale również dotyczą średnich i małych przedsiębiorstw typu juniors. W chwili obecnej firmy chcąc się rozwijać nie mogą pozostawać obojętne w stosunku do zachodzących na rynku procesów konsolidacji prowadzących do powstawania nowych organizacji.

Co więcej przeobrażenia rynkowe stały się kluczowym mechanizmem zapewniającym realizację i rozwój nowych projektów górniczo-geologicznych oraz dywersyfikację portfela aktywów zarówno pod względem produktowym jak i geograficznym.

Największą transakcją w 2007 roku było nabycie Alcan Inc przez Rio Tinto plc, które w ten sposób nabyło aktywa związane z produkcją aluminium, zdobywając tym samym znaczącą pozycję w tym obszarze biznesowym. Jest to jak dotąd największa transakcja w ujęciu wartościowym w branży górniczej, przy czym cały czas rynki surowcowe obiegają pogłoski o dalszych potencjalnych mega przejęciach dotyczących np. przejęcia Rio Tinto przez BHP Billiton (wartość około 150 mld USD), czy też nabycia szwajcarskiego koncernu Xstrata przez brazylijskie Vale (wartość około 90 mlg USD). Należy oczekiwać, że dotychczasowy rekord zostanie niebawem zdetronizowany.

Dziesięć największych transakcji w branży górniczej w 2007 roku prezentuje tabela 2.

Badania PricewaterhauseCoopers identyfikują w 2007 roku w sumie 1732 transakcje fuzji i przejęć na rynku górniczym. Około 90% stanowiły transakcje, których wartość nie przekraczała 250 mln USD. Równocześnie wartość 63 transakcji mieściła się pomiędzy 250 mln a 1 mld, zaś pow 1 mld miało miejsce 25 transakcji.

W ciągu ostatnich trzech lat największa wartość transakcji fuzji i przejęć występowała w Ameryce Północnej i dotyczyła firm amerykańskich i kanadyjskich. Równocześnie można zauważyć wzrost udziału w transakcjach firm azjatyckich reprezentowanych głównie przez firmy indyjskie oraz chińskie. Realizują one dużo transakcji kapitałowych przy czym ich wartość jest niska.

Tendencję zmian w wartościach przeprowadzanych fuzji i przejęć pod względem pochodzenia firm biorących udział w tych procesach przedstawiają rysunki 3-5.

Warto również wspomnieć, że przedsiębiorstwa górnicze stały się również przedmiotem zainteresowania ze strony funduszy inwestycyjnych oraz venture capital. Co prawda nie jest to jeszcze zaangażowanie podobne do tych jakie realizują te fundusze w innych sektorach niemniej widać oznaki pewnych zmian. Jak zauważa Lynch-Bell w raporcie Ernst &Young fundusze interesują się firmami z branży górniczej, gdyż:3

• poprzez dywersyfikację produktową ograniczono ryzyko cykliczności,
• przepływy finansowe stały się bardziej przewidywalne,
• przyjęte strategie podmiotów górniczych pozwalają na aktywne oddziaływanie i kreowanie cen surowców na rynku,
• dywersyfikacja produktowa i wydzielenie aktywów w poszczególne obszary biznesowe zapewniają możliwości elastycznego wyjścia z inwestycji dla funduszy.

Potwierdzeniem wskazanych tendencji było nabycie w 2007 roku od Xstrata aktywów Noranda Aluminium (znalazły się w posiadaniu Xstrata w wyniku fuzji z kanadyjskim Falconbridge) przez amerykański fundusz typu venture capital o nazwie Apollo Management za 1,15 mld USD.
Jak zauważa E&Y w raporcie "2007 The year of hunters and the hunted" istotnym czynnikiem determinującym dalszy rozwój procesów konsolidacji na świecie jest przywrócenie właściwych relacji pomiędzy wartością fuzji i przejęć a wydatkami na eksplorację i rozwój nowych złóż.Wchwili obecnej te pierwsze są tańsze niż rozwój endogeniczny.

3. Eksploracja jako sposób pozyskania nowych złóż dla przedsiębiorstw górniczych - analiza nakładów światowych

Przedsiębiorstwa górnicze - chcące rozwijać swoją działalność lub przynajmniej utrzymywać stały poziom produkcji - muszą dążyć do odtwarzania i powiększania swojej bazy zasobowej. Jednym ze sposobów jest poszukiwanie nowych bądź dalsze rozpoznawanie posiadanych złóż kopalin zwane eksploracją. Jest to działanie obarczone bardzo wysokim ryzykiem, zwłaszcza w przypadku eksploracji typu "greenfield". Dlatego musi być zrekompensowane wysoką stopą zwrotu z inwestycji. Głównym czynnikiem zachęcającym do ponoszenia takiego ryzyka jest odpowiednia ilość środków finansowych w posiadaniu różnych interesariuszy związanych z branżą górniczą. Nadwyżka tych środków i skłonność do finansowania prac eksploracyjnych towarzyszą okresom koniunktury na rynku i wysokim cenom metali. W okresie dekoniunktury prace poszukiwawcze prowadzone są w dużo mniejszym zakresie. Dlatego nakłady na eksplorację ulegają podobnym wahaniom jak ceny metali.

W latach dziewięćdziesiątych początkowo panowała tendencja wzrostu nakładów na poszukiwanie złóż, która osiągnęła swoje apogeum w roku 1997. Kolejne lata, aż do roku 2002, to wyraźny spadek ilości tych środków. Wraz z nastaniem okresu wysokiej koniunktury na rynkach metali w ostatnich kilku latach nastąpił jednocześnie gwałtowny wzrost wydatków na znalezienie nowych zasobów. Pełen obraz tych zmian widoczny jest na rysunku 6.

W roku 2007 zanotowano rekordowe wydatki na światową eksplorację w wysokości 10,5 mld USD. Były one o 40% wyższe niż w roku 2006 i ponad 450% (8,6 mld USD) niż w roku 2002. Co najważniejsze, aż dwukrotnie więcej wydano na ten cel w ostatnim roku niż u szczytu poprzedniego cyklu, czyli w roku 1997.

Poszukiwaniem złóż zajmują się zarówno światowi producenci górniczy (typu "major" i "intermediate") jak i podmioty związane z administracją rządową państw. Jednak najważniejszymi graczami na tym rynku są małe spółki eksploracyjne typu "junior". To one w okresie koniunktury są odpowiedzialne za największy przyrost nakładów, ale i one najbardziej odczuwają okres dekoniunktury.

W ostatnich dwóch latach spółki "junior" ponosiły ponad połowę wszystkich wydatków budżetowych na poszukiwanie i dokumentowanie złóż. W roku 2007 przeznaczyły na prace eksploracyjne aż o 2,2 mld USD więcej niż duzi producenci górniczy typu "major". Należy pamiętać, że spółki typu "junior" finansują swoją działalność głównie z kapitału pozyskanego w drodze emisji akcji na giełdzie. Są one bardzo wrażliwe na wahania cen metali.

W okresie koniunktury inwestorzy są skłonni finansować ich działalność licząc na ponadprzeciętne zyski. Najlepszym przykładem jest ponad 10 mld USD pozyskanych w 2007 roku od inwestorów giełdowych przez spółki poszukujące złóż metali podstawowych i szlachetnych.

Jednak na początku tej dekady niesprzyjająca sytuacja na parkietach giełdowych dla spółek górniczych spowodowała bardzo małą aktywność inwestorów wśród spółek "junior". Taka tendencja będzie utrzymywać się w przyszłości i w rezultacie nakłady na eksplorację ze strony małych spółek geologicznych będą zarówno gwałtownie rosnąć, jak i spadać.

Największą popularnością wśród firm zajmujących się poszukiwaniem nowych złóż cieszy się niezmiennie od wielu lat złoto. Ponad 40% wszystkich środków w roku 2007 przeznaczone jest na eksplorację tego cennego kruszcu. Ponad 2 mld USD przeznacza się na poszukiwanie miedzi, po której następują w kolejności diamenty, nikiel i cynk.

W przypadku podziału środków ze względu na stan zaawansowania prac eksploracyjnych coraz więcej finansowanych jest projektów o wyższym stopniu udokumentowania kosztem nowych prospektów eksploracyjnych. Widać tutaj aktywność poszukiwawczą dużych i średnich przedsiębiorstw górniczych, które prowadzą pracę w obszarze czynnych zakładów górniczych celem odtworzenia bazy zasobowej i udostępnienia tych zasobów do bardziej ekonomicznego wydobycia za pomocą już istniejącej infrastruktury. Ponadto firmy prowadzą w/w prace w celu maksymalizacji zysków w okresie wysokich cen metali, widząc jednocześnie ogromną konkurencję w walce o przejęcie atrakcyjnych firm czy projektów górniczych oraz malejącą liczbę nowych odkryć eksploracyjnych. To wszystko skłania je do zwiększenia wysiłków w zakresie poszukiwań wokół czynnych kopalń.

W roku 2008 zachowa się prawdopodobnie obecny trend. Wysokie ceny metali powodować będą zarówno sprzyjające warunki dla działalności firm typu "junior", jak i zainteresowanie prowadzeniem prac poszukiwawczych przez producentów górniczych.

5. Przykłady praktyczne firm nastawionych na rozwój poprzez eksplorację oraz akwizycję

W wyniku konsolidacji branży górniczej ukształtowała się określona struktura przedsiębiorstw na tym rynku. Można na nim wyodrębnić trzy najważniejsze grupy podmiotów:

• duże przedsiębiorstwa górnicze (zwane potocznie "seniors" albo "majors");
• średnie przedsiębiorstwa górnicze ("intermediates", "medium" albo "mid-tier")
• małe przedsiębiorstwa górnicze ("juniors", "junior prospectors" lub "junior explorers").

Dla dwóch pierwszych grup priorytetem jest wydobycie i przetwórstwo rud metali bądź innych kopalin. Natomiast spółki typu "juniors" zajmują się poszukiwaniem, odkrywaniem i udostępnianiem złóż, które eksploatować będą w przyszłości więksi producenci z odpowiednim doświadczeniem. Domeną zwłaszcza dużych, ale też i średnich przedsiębiorstw górniczych są fuzje i przejęcia w branży. Jest to kosztowny, chociaż bardzo szybki sposób na powiększenie bazy zasobowej i zwiększenie wolumenu produkcji. Tymniemniej w ostatnich latach koniunktury na rynkach metali nakłady na eksplorację zaczynają być dla spółek górniczych istotnym elementem przyszłej strategii rozwoju ich działalności. Przyczyniło się do tego kilka czynników tj. uświadomiono sobie, iż obecna liczba nowoodkrytych projektów, które zabezpieczą ciągłość produkcji jest niedostateczna oraz zwiększyło się zainteresowanie wchodzeniem w alianse ze spółkami typu junior. Jednak przede wszystkim spółki górnicze dostrzegają konieczność odbudowywania bazy zasobowej w posiadanych zakładach górniczych poprzez prowadzenie prac eksploracyjnych typu "brownfield". Prowadzi to do wydłużenia okresu eksploatacji czynnych kopalń i jest efektywniejsze niż uruchamianie nowych projektów typu "greenfield", którymi zajmują się przed wszystkim spółki "junior". Tym samym pomimo ogromnej aktywności producentów górniczych na rynku fuzji i przejęć żadne z nich nie rezygnuje z pracy u podstaw mającej na celu poszukiwanie nowych zasobów kopalin. Analiza wydatków na eksplorację i akwizycje u największych światowych przedsiębiorstw wydobywających rudy miedzi przedstawiona została w poniższej tabeli 3.
Dane zaprezentowane w tabeli dowodzą, że pomimo coraz większej ilości transakcji związanych z konsolidacją na rynku wszystkie duże przedsiębiorstwa górnicze finansują jednocześnie prowadzenie prac eksploracyjnych. Ich wydatki budżetowe przeznaczone na ten cel są bardzo zróżnicowane i wynoszą od kilku do kiluset milionów USD rocznie.

Pomimo negatywnego wpływu akwizycji na samą eksplorację w okresie koniunktury spółki są zdolne wygenerować odpowiednie środki na prace poszukiwawcze. Korzystają z tego również spółki "junior", które zawierają z nimi alianse czy różnego rodzaju "joint ventures".

Dopóki na rynku metali będzie utrzymywała się hossa powinien utrzymywać się taki stan rzeczy.

Podsumowanie

Porównując dane finansowe dotyczące eksploracji oraz fuzji i przejęć można wnioskować, że firmy górnicze znacznie większe wydatki ponoszą na akwizycję niż na poszukiwanie złóż. Składa się na to kilka przyczyn, które determinują opisaną sytuację, tj.:

• mniejsze koszty nabycia złóż niż koszty związane z wydatkami na eksplorację,
• ryzyko niepowodzenia związane z brakiem złóż w fazie eksploracji,
• struktura rynku górniczego związana z silną specjalizacją w ramach prowadzonych prac górniczo-geologicznych (eksploracją zajmują się z reguły spółki typu juniors, które wchodzą w alianse i powiązania kapitałowe z dużymi zdywersyfikowanymi firmami górniczymi).

Pomimo hossy na rynku surowców mineralnych jak panowała w ostatnich kilku latach należy oczekiwać, że utrzymująca się nierównowaga w wydatkach na rozwój przedsiębiorstw górniczych będzie się utrzymywała, gdyż przedsiębiorstwa górnicze zgromadziły znaczne zasoby gotówki, które będą chciały przeznaczyć na akwizycję innych firm górniczych z już udokumentowanymi złożami. Jednocześnie należy zauważyć, że ilość złóż kopalin oraz firm górniczych mogących stać się obiektem przejęcia maleje i bez nowych inwestycji w złoża udokumentowanych w ramach prowadzonych eksploracji przedsiębiorstwa nie będą posiadały bazy stanowiącej źródła generowania wartości identyfikowanych z przychodami, zyskami, utrzymaniem tempa wzrostu itp.
LITERATURA

Ericsson M., 2008 - Global Commodity Outlook - Implications for the Mining Industry for the Mining Industry. 21st World Mining Congress & Expo Kraków 2008, New Challenges and Visions for Mining, CRC Press Taylor Francis Group.
Lynch -Bell M., 2007 - Consolidation, Less is more, Ernst&Young.
Metals Economics Group 2008.
Mining Deals, Annual Review 2007, Mergers and acquisitions activity in the mining industry, PricewaterhauseCoopers, 2008
Mine, As good as it gets, Review global trends in the mining industry 2008, PricewaterhauseCoopers, 2008.
Szwedzicki T., 2008 - Global Trends Impacting on the Mining Industry. 21stWorld Mining Congress & Expo Kraków 2008, New Challenges and Visions for Mining, CRC Press Taylor Francis Group.
2007 - The year of the hunters and the hunted. Executive summary, Ernst&Young 2007.

Streszczenie

W referacie przedstawiono dylematy kierunków wzrostu wartości przedsiębiorstw górniczych realizowanych poprzez fuzję i przejęcia oraz eksplorację. Zaprezentowano aktualną sytuację w branży górniczej na świecie oraz wskazano nierównowagę pomiędzy poszukiwaniem nowych złóż na rzecz przejęć, które z punktu widzenia przedsiębiorstw górniczych są tańsze. Ponadto zidentyfikowano tendencję zachowań firm górniczych, które realizując strategię wzrostu wartości doprowadziły do polaryzacji rynku oraz specjalizacji, która w efekcie spowodowała możliwości oddziaływania na ceny surowców mineralnych przez firmy branży górniczej.

Artykuł pochodzi z czasopisma "Gospodarka Surowcami Mineralnymi" [tom 25 (2009), zeszyt 2], wydawanego przez Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk.