Możliwość realnej wymiany handlowej w sektorze gazu ziemnego na zasadach komercyjnych jest faktem bezspornym. Potwierdzeniem tego jest utworzona w Niemczech internetowa platforma wymiany handlowej - Gaspool, która rozpoczęła swoją działalność 1 października 2009 r. Udziałowcami tego nowoutworzonego podmiotu jest czterech niemieckich operatorów systemów przesyłowych: DONG Energy Pipelines, Gasunie Deutschland Transport Services, ONTRAS - VNG Gastransport i Wingas Transport, z którymi w zakresie obszarów rynkowych współpracuje StatoilHydro Deutschland.

Zawarcie przez nich umów o współpracy w zakresie obszarów rynkowych oraz powołanie wspólnej spółki dało podstawę do rozpoczęcia działalności przez Gaspool. Mianem Gaspool określa się zarówno nowoutworzoną spółkę, jak i obszar rynkowy powstały w związku z podjętą współpracą międzyoperatorską.

Głównym celem przedsięwzięcia jest stworzenie nowego miejsca handlu gazem w Europie. Zakłada się, że podjęcie współpracy międzyoperatorskiej ułatwi przesył gazu pomiędzy obszarami obsługiwanymi przez różnych operatorów i tym samym wpłynie na poprawę możliwości handlu gazem w regionie.

Do sieci operatorów uczestniczących w porozumieniu przyłączonych jest około 300 systemów dystrybucyjnych, zlokalizowanych niemal w całych Niemczech. Odbiorcy przyłączeni do tych sieci po utworzeniu Gaspoolu uzyskali dostęp do spójnego rynku, na którym obowiązują zunifikowane zasady handlu gazem i funkcjonuje większa liczba sprzedawców.

Działanie uczestników rynku w większym obszarze przekłada się zatem na dostęp do szerszej oferty rynkowej. Fakt ten odnotowany został przez Europejską Giełdę Energii w Lipsku (ang. European Energy Exchange, EEX), która równocześnie z powstaniem Gaspoolu rozpoczęła obrót gazem w tym obszarze rynkowym. Od momentu uruchomienia platformy Gaspoolu obszar działalności handlowej gazem zdecydowanie się zwielokrotnił, umożliwiając realizację dostaw gazu sprzedawanego na EEX do odbiorców zlokalizowanych w granicach Gaspoolu¹⁾ (rys. 1 - str. 3). Należy odnotować, że handel w Gaspoolu nie ogranicza się do giełdy - na rynku działają także brokerzy, którzy kojarzą strony transakcji. Umożliwia to zawarcie umów sprzedaży przez odbiorcę końcowego z dowolnym sprzedawcą działającym w tym obszarze rynkowym.

Z punktu widzenia przedsiębiorstw obrotu, rozszerzenie obszaru rynkowego nie tylko ułatwia sprzedaż gazu odbiorcom z terenu Gaspoolu, ale potencjalnie wpływa również na dostęp do międzynarodowych połączeń międzysystemowych, leżących w sąsiedztwie Gaspoolu, m.in. z Polską, Czechami, Danią, Holandią i Belgią.

Organizatorzy handlu przewidują, że rozpoczęcie działalności przez Gaspool zintensyfikuje konkurencję na niemieckim i europejskim rynku gazu. Obecnie na platformie zarejestrowanych jest ponad 180 podmiotów pełniących funkcję "managera grup bilansujących".

Są to zarówno niemieckie, jak i zagraniczne firmy obrotu gazem. 40 spośród nich dotychczas nie uczestniczyło w obrocie na żadnym z wcześniejszych obszarów rynkowych, zintegrowanych obecnie w ramach Gaspoolu.

W powstaniu nowego obszaru handlowego upatrują one szansę na rozwój.

Usługi realizowane przez Gaspool Obsługa przez Gaspool obszaru rynkowego, zgodnie z umowami międzyoperatorskimi, zawartymi między poszczególnymi operatorami systemów przesyłowych, wymaga podejmowania przez spółkę następujących działań:

• zawierania umów na bilansowanie grupowe z podmiotami odpowiedzialnymi za bilansowanie każdej z tych grup,
• zarządzania grupami bilansującymi, rachunkami podgrup bilansujących i kontami sieciowymi,
• dostarczania i wykorzystywania energii bilansującej,
• wymiany danych z innymi operatorami sieciowymi i podgrupami odpowiedzialnymi za bilansowanie grupowe w zakresie alokacji, nominacji, itp.,
• wymiany handlowej gazu poprzez zarządzanie wirtualnym punktem wymiany gazu (ang. hubem), dla którego przykładowo zatwierdza nominacje.

W ten sposób Gaspool, zgodnie z Porozumieniem o Współpracy z Operatorami, wypełnia rolę "operatora sieciowego grupy bilansującej". Istotnym jest, że Gaspool nie oferuje możliwości fizycznej alokacji na punktach wejścia i wyjścia, czy też składania nominacji gazu na tych punktach - nie jest zatem operatorem sieciowym (przesyłowym) dla punktów "wejścia i wyjścia". W celu realizacji takich zadań wymagany jest kontakt z właściwymi operatorami punktów wejścia lub wyjścia tj. operatorami, którzy zawarli porozumienia operatorskie.
Gaspool prowadzi także - zgodnie z przyjętą przez przedsiębiorstwo nomenklaturą - tzw. kontrolę energii - wewnętrzną i zewnętrzną - (kontrola ilości gazu wyrażona w jednostkach energii), która odnosi się do bilansowania fizycznego różnicy pomiędzy ilością zatłoczonego gazu a gazu odebranego.

Usługa taka jest realizowana codziennie na specjalnie utworzonej platformie informacyjnej.

Ponadto, Gaspool dokonuje tzw. kompensacji energii (ilości gazu) - oznacza to, że operator sieciowy grupy bilansującej jest zobowiązany wobec podmiotu odpowiedzialnego za obszar bilansowania do uiszczenia opłaty w wysokości drugiej w kolejności najniższej ceny referencyjnej, pomnożonej przez współczynnik 0,9 - o ile wartości (pomiary) zatłaczania przekraczają wartości poboru (tzw. "negatywna energia wyrównawcza"). Podmiot odpowiedzialny za obszar bilansowania jest zobowiązany wobec operatora sieciowego do uiszczenia opłaty w wysokości drugiej, co do wysokości referencyjnej ceny zakupu, pomnożonej przez współczynnik 1,1, o ile wartości poboru przewyższają wartości zatłaczania (tzw. "pozytywna energia wyrównawcza").

Jednocześnie, Gaspool określa ilość nadmiaru oraz niedoboru gazu. Różnica pomiędzy danymi dotyczącymi alokacji grup bilansujących a aktualnym poziomem zużycia gazu stanowi o nadmiarze lub niedoborze określonej ilości gazu. Ilość ta jest księgowana w cyklach miesięcznych, jako średnia arytmetyczna skompensowanej ceny energii "pozytywnej i negatywnej".

W ramach prowadzonej działalności Gaspool prowadzi także - tzw. rozliczenie ilości różnicowych (różnica bilansowa) - co następuje comiesięcznie od 31 dnia roboczego po zakończeniu miesiąca gazowego.

Jeżeli do tego czasu Gaspool nie otrzyma żadnych wiążących wartości pomiarowych, ma on prawo wystawić tymczasową fakturę na podstawie dostępnych wartości tymczasowych. Termin płatności wynosi 10 dni roboczych od daty otrzymania faktury.

Po otrzymaniu wiążących wartości pomiarowych Gaspool skoryguje fakturę tymczasową. Nadpłaty są niezwłocznie zwracane przez Gaspool. Dopłat należy dokonywać w ciągu 10 dni roboczych od daty otrzymania ostatecznej faktury.

Gaspool oferuje "on-line" po zarejestrowaniu się jako "użytkownik" na swojej stronie internetowej operatorom sieciowym i sprzedawcom gazu możliwość: zawierania kontraktów w ramach grupy bilansującej; zarządzania funkcjonującą grupą bilansującą; zakładania kont lub sub-kont bilansujących (księgowanie, fakturowanie), składania i przeglądania deklaracji bilansowych; a także przeglądania informacji o wielkościach alokowanych w ramach grupy bilansującej oraz nominowania ilości gazu w hubie Gaspoolu - będącym wirtualnym punktem wymiany handlowej.

Podsumowanie Europejski rynek gazu wciąż poszukuje nowych rozwiązań dla "upłynnienia" przepływów paliwa gazowego. Uruchomienie internetowej platformy Gaspoolu oznacza utworzenie jednego spójnego obszaru rynkowego, w którym następuje sprzedaż gazu ziemnego. Umożliwia to zwiększenie dostępu do rynku odbiorcom i sprzedawcom zlokalizowanym na terenie Niemiec oraz innych krajów Wspólnoty.

Niezwykle istotne w tym kontekście jest ujednolicenie procedur związanych z dostępem do sieci przesyłowych, szczególnie w przypadku przesyłania paliwa gazowego na duże odległości przez kilka systemów gazowniczych. Rozwiązania takie były tematem dyskusji i rozważań poruszanych w ramach Regionalnych Inicjatyw Gazowych ERGEG²⁾ (ang. European Regulators’ Group for Electricity and Gas - Regional Gas Initiatives). Konsekwencją podjętych działań w celu harmonizacji rozwiązań ułatwiających użytkownikom sieci korzystanie z infrastruktury przesyłowej są wdrażane, u naszego zachodniego sąsiada, odpowiednie rozwiązania, m.in. w formie platformy Gaspoolu. Ponadto, zdaniem operatorów system regionalnego zarządzania sieciami przesyłowymi powinien uzyskać status ponad-regionalny i opierać się na już wypracowanych metodach stowarzyszenia Gas Transmission Europe (GTE).

Stworzenie narzędzia, jakim jest platforma Gaspoolu ma zatem istotny wpływ na sposób funkcjonowania niemieckiego rynku gazu. W opinii europejskich ekspertów rynku gazu, Gaspool pozwala na uproszczenie procedur związanych ze sprzedażą i transportem gazu ziemnego oraz scala kilka systemów rynkowych. Jednocześnie usprawnia handel gazem ziemnym, umożliwiając dywersyfikację czy zbilansowanie chwilowych dysproporcji w swoim handlowym portfolio. W rezultacie ponad trzysta dystrybucyjnych sieci gazowych zlokalizowanych na terenie Niemiec zostaje zintegrowane w ramach jednego sprawnie zarządzanego organizmu. Otwiera to dostęp rynku i daje możliwość jego funkcjonowania na konkurencyjnych zasadach.

Zakłada się, że utworzenie Gaspoolu poprzez zwiększenie dostępu do konkurencyjnych ofert sprzedaży poprawi sytuację odbiorców końcowych, zarówno przemysłowych, jak i tych w gospodarstwach domowych.

Dodatkowo, przyjęte rozwiązanie nie wyklucza w przyszłości włączenia się do współpracy operatorów z innych państw członkowskich: Danii, Belgii, Holandii, Czech, a także Polski, oferując jednocześnie swoim użytkownikom dostęp on-line do połączeń międzysystemowych. Zacieśnianie współpracy pomiędzy operatorami, shipperami i użytkownikami w ramach powstałej platformy - obszaru handlowo-transportowego gazu ziemnego - postrzegane jest nie tylko jako promowanie konkurencji na niemieckim rynku gazu, ale także jako istotny element zwiększający bezpieczeństwo dostaw gazu w Niemczech.

W tym kontekście niezwykle ważna dla Polski wydaje się większa integracja z sąsiednimi systemami przesyłu gazu ziemnego, stwarzająca możliwość wymiany handlowej gazu w całej Unii Europejskiej. Trudno się zgodzić z poglądami, że połączeniami z systemem gazowym Niemiec lub Czech wpłynie do Polski gaz pochodzący wyłącznie z Rosji. Opinie te nie uwzględniają faktu, iż platforma Gaspoolu pozwala na dostęp do różnych ofert handlowych oraz gazu pochodzącego z różnych kierunków i źródeł, m.in. Norwegii, Holandii, Danii. W konsekwencji gaz staje się towarem wolnorynkowym, a o jego zakupie decydują czynniki czysto ekonomiczne.

¹⁾ Dotychczas gaz ziemny sprzedawany za pośrednictwem Giełdy Energii w Lipsku mógł być przedmiotem dostaw w obszarze rynkowym wyznaczonym siecią operatora Gasunie Deutchland Services. Obecnie, po rozpoczęciu działalności Gaspoolu, nastąpiło rozszerzenie obszaru handlowego i dostawy mogą być realizowane, także na obszarze rynkowym Gaspoolu. Miało to istotny wpływ na wzrost ilości dokonywanych transakcji. Średni tygodniowy wolumen sprzedaży w miesiącu poprzedzającym uruchomienie Gaspoolu wynosił zaledwie 540 MWh, natomiast w październiku i listopadzie odpowiednio: 4 933 MWh i 2 820 MWh.
²⁾ Geneza powstania Regionalnych Inicjatyw Gazowych ERGEG została przedstawiona w artykule Z. Janiszewskiej i P. Sekleckiego pt. Regionalne rynki gazu - nowe inicjatywy ERGEG, Biuletyn URE nr 4/2006.